Kranslegging door Kirsten de Wrede, locoburgemeester gemeente Groningen en Doris, kinder-locoburgemeester gemeente Groningen
Beste mensen,
“We leven in een wereld van nucleaire reuzen en morele kinderen,” zei de Amerikaanse generaal Omar Bradley in 1948. Bradley was bevelhebber van het Eerste Amerikaanse leger tijdens D-Day. Historici beschouwen hem als een van de meest capabele en evenwichtige Amerikaanse bevelhebbers van de twintigste eeuw.
Bradley waarschuwde dat we gevaar lopen als we technologie ontwikkelen zonder wijsheid, zonder voorzichtigheid, zonder moreel besef. Dan kan wat bedoeld is om ons te dienen, zomaar veranderen in iets dat ons te gronde richt.
Zijn toespraak had vandaag de dag gehouden kunnen worden. De spanningen in de wereld lopen op. Tussen landen die wel over kernwapens beschikken, maar niet de verdragen hebben getekend om ze te beheersen. Tussen landen die zich steeds minder van verdragen aan lijken te trekken. Tussen landen die zich zo in hun bestaan bedreigd voelen, dat alles geoorloofd lijkt.
Per dag wordt nu 220 miljoen dollar aan atoomwapens uitgegeven. En ondertussen spelen robots en kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol, ook bij nucleaire wapensystemen. In het verleden is de wereld al eens aan een kernoorlog ontsnapt, omdat één mens zijn verstand gebruikte; zal een robot dezelfde terughoudendheid en twijfel tonen?
We herdenken vandaag niet alleen om stil te staan bij al die verloren levens. Dit is ook een moment om te begrijpen wat er is gebeurd, én een moment om ons voor te stellen wat er kan gebeuren. Een moment om te begrijpen hoe de Amerikanen tot het besluit kwamen om een “regen van verwoesting” over Japan uit te storten.[iii] Historicus Richard Overy schreef recent een boek met die titel, waarin hij onderzoekt wat de motieven van de Amerikanen waren.
Hij laat zien dat inzet van atoombommen helemaal niet zo vanzelfsprekend was. Het was niet proportioneel. Het verwachtte aantal doden en gewonden was niet te beschouwen als ongelukkige nevenschade. De Amerikanen noemden de Britse bombardementen op Duitse steden zelfs onbeschaafd en ineffectief. Het besluit kwam dan ook niet ineens. Het was een stapsgewijs proces waardoor de inzet van atoomwapens uiteindelijk een reële mogelijkheid werd.
Wraakgevoelens na Pearl Harbour en een voortdurende ontmenselijking van de tegenstander, maakten de geesten rijp voor geweld. Een cruciale tussenstap was het bombardement van Tokio. Op 9 en 10 maart gooiden de Amerikanen 1700 ton aan brandbommen op de stad, die grotendeels bestond uit houten huizen. 100.000 mensen kwamen om, een miljoen mensen raakten dakloos. Het is het dodelijkste luchtbombardement ooit.
Het is bijna ondraaglijk in te denken, dat dit bombardement de ambities van enkele hoge officieren aanwakkerde. Zij zagen een kans om de luchtmacht een zelfstandig onderdeel van de Amerikaanse krijgsmacht te laten worden.
Na Tokio kreeg de rest van Japan daarom eenzelfde behandeling. Al die kleine stapjes, de propaganda, de normalisering van geweld, de interne politieke spelletjes; ze leidden ertoe dat de inzet van een atoombom steeds logischer werd, en het beschermen van levens van onschuldigen steeds onbelangrijker. Het begon niet met nucleaire wapens, maar het eindigde er wel mee.
Na de oorlog is vaak geopperd dat niemand nog kernwapens in zal zetten, omdat het in bijna elk scenario leidt tot de eigen ondergang. Maar met de grilligheid van sommige wereldleiders, is het maar de vraag of dat een houdbare gedachte is.
Annie Jacobsen liet vorig jaar in haar boek “Kernoorlog” zien hoe weinig er nodig is om binnen uur na de lancering van een eerste nucleaire raket, een nucleaire winter onvermijdelijk te maken en de mensheid te reduceren tot enkele plukjes overlevenden.
Dit soort verhalen is nodig om ons te doordringen van wat er op het spel staat. Hoe weinig er nodig is om het mis te laten gaan, en hoe veel we moeten doen om dat te voorkomen. Het stemt misschien moedeloos. We voelen ons misschien machteloos, als we zien dat de wereld geleid lijkt te worden door “morele kinderen”. Toch kunnen we meer doen dan we misschien denken. Zo is het dankzij inwoners en raadsleden dat we hier vandaag bij elkaar zijn.
Het is dankzij inwoners en raadsleden dat de gemeente Groningen het ICAN cities appeal heeft ondertekend, waarmee we de Nederlandse overheid oproepen om het VN-kernwapenverbod te ondertekenen.
Het is dankzij gewone mensen zoals u en ik, dat mensen bij elkaar komen om er over te praten. Dat er herdenkingen en demonstraties zijn.
Het is dankzij kunst, cultuur en literatuur dat mensen van gedachten veranderen. Ronald Reagan zag de film The Day After – een film die in gruwelijk detail de gevolgen liet zien van een kernaanval op de Verenigde Staten – en veranderde van een fervent voorstander in een president die toenadering zocht tot de Sovjet-Unie om tot verdragen te komen.
We kunnen meer veranderen dan we denken. Daarom is het nu aan u, aan mij, aan ons om een wereld van nucleaire reuzen en morele kinderen te veranderen in een van nucleaire dwergen en morele volwassen.
Dank jullie wel.
“Ours is a world of nuclear giants and ethical infants” Generaal Omar N. Bradley, Armistice Day speech (1948)
https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/18/de-vs-legden-in-1945-japanse-steden-in-de-as-terwijl-ze-dat-bij-de-nazis-niet-deden-waarom-was-dat-a4897341#/krant/2025/06/20/#318 , Richard Overy . Regen van verwoesting. De bombardementen op Japan, 1945
