“Zelfs in oorlogstijd zouden dergelijke moordpartijen en verminkingen nooit mogen plaatsvinden”. In deze woorden beschreef Terumi Tanaka de verschrikkingen van de Amerikaanse atoomwapenaanval op Nagasaki, die hij als dertienjarige meemaakte. Hij sprak deze woorden tijdens de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede, die hij afgelopen december namens de organisatie Nihon Hidankyo in ontvangst nam.
Deze organisatie van overlevenden van Hiroshima en Nagasaki ontving de Nobelprijs vanwege haar onvermoeibare strijd voor een wereld zonder kernwapens. Met de persoonlijke verhalen en getuigenissen van haar leden wordt een kant van kernwapens belicht die in discussies over “afschrikking” en “de nieuwe geopolitieke werkelijkheid” te vaak wordt genegeerd: het onvoorstelbare menselijk leed en de verschrikkelijke lange termijn gevolgen van deze massavernietigingswapens. Ook buiten directe oorlogssituaties hebben kernwapens slachtoffers gemaakt. Gemeenschappen in Algerije, Australië, Frans Polynesië, Kazachstan, de Marshall Eilanden en New Mexico dragen de collectieve trauma’s van de kernproeven die op hun woongebied zijn uitgevoerd, meer dan 2.000 in totaal. Ook zij blijven strijden voor erkenning, gerechtigheid en adequate compensatie.
Nu, 80 jaar na New Mexico, Hiroshima en Nagasaki is het risico dat kernwapens opnieuw worden ingezet levensgroot. Onderzoekers van het Zweedse Stockholm International Peace Research Institute (Sipri) waarschuwen voor een nieuwe nucleaire wapenwedloop. Op allerlei vlakken zien we dat internationale normen en ontwapeningsverdragen – die juist van cruciaal belang zijn ten tijde van geopolitieke onrust – op zorgelijke wijze onder druk staan. Regels die zijn gemaakt om burgers te beschermen en escalatie te voorkomen lijken bij de dreiging van oorlog overboord te worden gegooid.
In plaats van dat er stappen worden gezet richting ontwapening, zien we groeiende en gemoderniseerde kernwapenarsenalen, scherpere nucleaire retoriek en het afbrokkelen van wapenbeheersingsverdragen. Europese leiders die het nucleaire Non-proliferatieverdrag altijd hebben omschreven als de hoeksteen van internationale veiligheid en stabiliteit spreken nu openlijk over de mogelijke uitbreiding van Europese nucleaire capaciteiten en het stationeren van kernwapens op het grondgebied van nog meer landen, wat sterk zou indruisen tegen de gemaakte afspraken onder datzelfde Non-proliferatieverdrag.
De humanitaire gevolgen van kernwapens zijn altijd rampzalig, en hier moeten we ons bewust van blijven. Na de Russische inval van Oekraïne en de nucleaire retoriek die daarop volgde kwam er weliswaar meer aandacht voor de risico’s van kernwapens maar werd er ook soms gesproken over “kleine” of “beperkte’’ tactische kernwapens die makkelijker op het slagveld kunnen worden ingezet. Maar zelfs deze tactische kernwapens kunnen een maximale explosiekracht hebben van minstens drie keer zo hoog als de bom die Hiroshima verwoestte en het leed veroorzaakte dat we vandaag de dag herdenken.
De enige manier om te zorgen dat kernwapens nooit meer worden ingezet is ze volledig uit te bannen. Het zijn juist de verschrikkelijke humanitaire gevolgen van deze wapens die de basis vormden voor het internationale Verdrag Inzake het Verbod op Kernwapens. De Nihon Hidankyo en andere overlevenden van kernwapens hebben een cruciale rol gespeeld in de totstandkoming van dit verdrag. Inmiddels heeft de helft van de landen in de wereld dit verdrag ondertekend of geratificeerd. Net als de andere NAVO landen heeft Nederland dit tot nu toe niet willen doen. De afgelopen jaren heeft de Nederlandse regering zelf geweigerd om alleen al als waarnemer aanwezig te zijn bij bijeenkomsten van staten over dit kernwapenverbod. Dit betekent echter niet dat er in Nederland geen draagvlak is voor nucleaire ontwapening. Zo tekenden vele Nederlandse steden en gemeenten, waaronder de gemeente Groningen, het ICAN Cities Appeal, en roept daarmee de Nederlandse regering op het kernwapenverbod te ondertekenen.
Ook de Nihon Hidankyo blijven landen als Nederland oproepen zich in te zetten voor een wereld zonder kernwapens. Zo eindigde Terumi Tanaka ook zijn acceptatiespeech: “Ik hoop in het bijzonder dat de overtuiging dat kernwapens en de mensheid niet naast elkaar kunnen – en mogen – bestaan, stevig wortel zal schieten onder burgers van de kernwapenstaten en hun bondgenoten, en dat dit een drijvende kracht zal worden voor verandering (…).”
